نمد مالی :

تولید نمد به عنوان یکی از زیراندازها و تن پوشهای سنتی ایران سابقه ای بسیار طولانی دارد. ماه ی اولیه مورد نیاز برای تهیه ی نمد به طور معمول ضایعات پشم و نیزی کرک قالی است ولی از آن جا که مراحل تولید نمد به طور عمده شامل:

الف : جورکردن پشم ( از لحاظ رنگ و نوع )

ب: تهیه قالب ( معمولاً قالبهای حصیری یا کرباسی استفاده می شود  پشم بر روی آن پهن می شود. )

ج: حلاجی پشم

د: رنگرزی ( که این عمل در مورد نمدهای نقش دار صورت می کیرد و بر اساس طرح ونقشه ذمورد نظر نمد مال ، قسمتی از پشم ها رنگ می شود )

ه : نقش زنی

و : نهیه نمد

ز: مالیدن با دست

است. صرفنظر از پشم و کرک که شرح آن داده شد از آب یا صابون و آب ( یا در مواردی پودر رختشویی) برای آن که عمل تبدیل پشم به نمد بهتر و سریعتر صورت گیرد، استفاده می شود. قابل ذکر است که یکی از خواص پشم خاصیت نمدی شدن آن در اثر رطوبت و جذب آب است که این خاصیت با استفاده از صابون به عنوان یکی ازمواد قلیایی شدت می یابد ودر واقع تهیه نمد با آگاهی از این خاصیت هم بوده که از روزگاران گذشته تا به امروز مرسوم و متداول شده است. انواع محصولات نمدی شامل نمد زیر انداز ، کلاه نمدی ، پالتو نمدی (کپنک ) است و از مراکز مهم تهیه نمد می توان به استان های مازندران ، فارس ، گیلان ، گلستان و خراسان اشاره کرد.

سفالگری و سرامیک سازی :

سفالگری قدیمی ترین صنعتی است که به دست بشر به وجود آمده و زادگاه آن ایران است. اولین نمونه های سفال متعلق به ده هزار سال قبل است و به دست مردمان ساکن درکوهستانها ی بختیاری ساخته شده و تقلیدی است از سبدهایی که با ترکه های درختان می بافتند و در بسیاری موارد سبد به صورت قالبی برای ساختن ظروف سفالین به کار رفته است. از روی نمونه های به دست امده می توان فهمید که در آن زمان از کوره ی پخت سفال و چرخ سفال گری بی اطلاع بوده اند و احتمالاً ظروف گلین تولیدی خود را در کنارهمان آتشی که برای پختن گوشت شکارمهیا می کردند، می پختند ولی با این وجود ظروف آنان به قدر کافی محکم بوده است. در شش هزار سال ق . م اولین نشانه های پیرایش کوره پخت ، در صنعت سفال دیده می شود و در سه هزار و پانصد سال ق . م چرخ سفال گری ساده یی که با دست حرکت می کرد ساخته شد. پیدایش چرخ سفال گری تحول بزرگی را در این صنعت به وجود آورد و امکان تولید محصولات بیشتر را فراهم کرد.

طرز کار سفال گران نقاط مختلف ایران و همچنین ابزار کار آنان کم و بیش همانند است در روستاها  و بخشها صنعتگران محلی که غالباً کار اصلی شان کشاورزی است، در اوقات فراغت به تولید سفال می پردازند . البته در بسیاری از شهرها ، سفالگران و سرامیک سازان با استفاده از روشهای جدید تولیدی وحتی استفاده از قالب و با بهره گیری از دانش و اطلاعات نظری در کار تولید محصولات هستند.

کارگاههای سفالگری همیشه در نزدیکی معادن خاک رس ایجاد میشود زیرا مقرون به صرفه نخواهد بود که خاک را از محل دور دستی به کارگاه بیاورند. ترکیبات خاک هر ناحیه بی کم و بیش با نواحی دیگر فرق دارد . مثلا خاک لالجین همدان کمی شبیه به خاک علی آباد تهران بوده ولی با خاک شهرضا و با خاک مشهد تفاوت زیادی دارد.

خاک لواسان که دارای چسبندگی زیاد است به تنهائی نمی تواند مصرف شود و آنرا برای اصلاح خاکهایی که چسبندگی کافی ندارند به کار می برند و خاک مناطق شمال به علت وجود ترکیبات آهن قرمز رنگ است.

در ایران به طور کلی دو نوع خاک مورد استفاده ی سفال و سرامیک سازان قرار می گیرد: خاک رس، که در همدان ، تهران ، گیلان ، مازندران ، اصفهان و به طور کلی در بیششتر نقاط ایران وجود دارد و دیگر خاک سفید که ترکیبی از کوارتز ، سلیس و کائولین است و در بعضی نقاط ایران مانند زنوز آذربایجان، مند گناباد، میبد یزد، استهبان فارس و شهرضا یافت می شود.

برای تهیه گل سفالگری ، سفال سازان ابتدا خاک را می کوبند تا کلوخه هایش خرد ونرم شود. سپس آن را الک کرده و در حوضچه یی که در جوار کارگاه ساخته شده ، خیس می کنند و آن را به صورت دوغاب در می آورند. دانه های شن و ماسه یی که ممکن است داخل خاک باشد به علت سنگینی ته نشین می شود. سپس دوغاب را از سوراخی که مقداری از کف حوضچه بالاتر است به داخل حوضچه ی دیگری که در مجاورت حوضچه ی اول قرار دارد منتقل می کنند ابعاد این حوضچه ها به اندازه ی  تقریبی دو متر در دو متر و عمق چهل سانتیمتر است. پس از گذشت مدتی حدود ده ساعت، گل ته نشین می شود و آب اضافه ی آنر ا از سوراخی که در بدنه حوضچه ایجاد شده خارج می کنند. بقیه ی آب گل در اثر تابش آفتاب تبخیر شده و وقتی سفتی آن به حد لازم رسید آن را به داخل کارگاه منتقل کرده و به وسیله ی پا ورز می دهند تا چسبندگی لازم را به دست آورده وآماده ی چرخ کاری شود ، سپس آنرا به اندازه ی دلخواه چانه می کنند.

اندازه هر چانه به قدری است که با یک چانه ی معمولی می توان چند شیء کوچک ساخت و برای ظرف های بزرگتر یک چانه ی کامل لازم است. معمولاً برای اشیاء بزرگتر ، از گل سفت تر و برای اشیاء کوچک از گل نرم تر استفاده می شوود.

چرخ سفالگری که عمده ترین وسیله ی سفالگری است ساختمان ساده ی دارد و از یک میز و نیمکت متصل به هم تشکیل شده است ،روی میز صفحه ی گردی قرار دارد و این صفحه ، به وسیله محوری عمودی به صفحه ی گرد بزرگتری در زیر میز متصل شده است. این دو صفحه هر دو به حالت افقی و به موازات هم قرار دارد ، عمل صفحه ی زیرین طوری است که وقتی سفالگر پشت میز می نشیند پایش روی صفحه زیرین قرار گرفته و با حرکت پا ، آنرا به حرکت  در می آورد . با این کار از طریق محور عمودی ، صفحه روی میز هم که چانه روی آن قرار دارد به چرخش در می آید.

برای ساختن یک ظرف سفالی ، ابتدا چانه ی گل را روی صفحه ی گردان چرخ سفال گری قرار داه و با حرکت پا یا الکتروموتور صفحه ی زیرین را به گردش می آورند و با دست به گل شکل می دهند. چرخیندن صفحه با حرکت پا یا الکتروموتور کنترل می شود و بنا به مقتضای فرم ، حرکت را تندتر و یا کندتر می کنند. برای این که گل به دست نچسبد سفالگر ، دستها را با آب ظرفی که روی میز قرار دارد خیس می کند. چرخ کاری که در کار سفالگری یکی از مهمترین مراحل است و مهارت صنعتگر نقش مهمی درآن ایفا می کند که تنواند شیئی را همانند طرح دلخواه در آورد و در عین حال ، قطرگل درتمام نقاط ظرف یکسان و حتی المقدور نازک و ظریف باشد. پس از این که گل شکل شی ء مورد نظری را پیدا کرد به وسیله ی نخی از بقیه گل چانه جدا می شود  و سفالگر به ساختن شی ء دیگری بسته به بزرگی و کوچکی یا نازکی و ضخامت شیء ساخته شده از دوازده تا بیست وچهار ساعت طول می کشد. پس از طی این مدت اشیاء ساخته شده مجدداً روی چرخ قرار داده  میشود و به وسیله ی یک تیغه ی ساده ، قسمتهای زائد را می تراشند. پس از تراش ، شکل محصول کامل میشود و مجدداً برای 24 ساعت در سایه قرار داده می شود و پس از ظی این مدت شی ء را مقابل آفتاب ، یا در گرمخانه  می گذارند تا کاملاً خشک شود.

سفالگران ایرانی معمولاً از کوره هائی استفاد ه می کنند که پلان آن دایره شکل و سقفش گنبدی است که در وسط آن سوراخی ایجاد شده و در موقعی که کوره می سوزد سوراخ را می بندند و پس از خاموش کردن کوره برای خروج حرارت از کوره ، آن سوراخ را باز می کنند. دیوارهای کوره را طبقه بندی کرده و اشیاء روی طبقات چیده می شود. در دیوارها سوراخ هایی ایجاد شده که فاصله ی طبقات را در صورت لزوم با توجه به ارتفاع اشیاء بتوان کوتاه تر یا بلندتر کرد. در وسط کف کوره حفره یی وجود دارد که به طبقه ی زیرین کوره که برای نصب مشعل تعبیه شده و به ارتفاع تقریتاً هفتاد سانتیمتر است ،متصل است  مشعل در زیر حفره قرار می گیرد  حرارت از آن طریق به کوره وارد می شود منبع سوخت که نفت سید و یا نفت مشعل است به خاطر ایجاد فشار بر روی ارتفاع قرار گرفته و در سر راه منبع و مشعل نیز شیری وجود دارد که با آن شعله کم یا زیاد می شود. در چهار طرف دیواره های کوره سوراخهایی به اسم دودکش نصب شده که از پائین به کف کوره و از بالا به سقف کوره راه دارد این دودکش ها برای تنفس کوره تعبیه شده است. کف بعضی از کوره ها پله پله است و روی این پله ها ظرفها را می چینند. در دیواره ی جلوی کوره دری برای وارد یا خارج کردن ظرف پیش بینی شده است که هنگام روشن بودن کوره آن را با گل می بندند.

اشیاء سفالین در پاره یی موارد با پوششی از لعاب به دست مصرف کننده می رسد. برای لعاب دادن معمولاً از 3 نوع لعاب : لعاب قلیایی که ترکیب شیشه ی قلیایی ِ،سلیس خام و بلور است یا لعاب سربی که حاصل ترکیب اکسید سرب، بلور و سیلیس خام است و یا لعاب فریت که ترکیبی از مواد مختلف ولی بدون سرب است استفاده می شود و برای این کار لعاب سائیده شده و آماده که رنگ به آن اضافه شده و به حالت محلول درآمده را در ظرف بزرگی ریخته ، اشیاء کوچک را در داخل لعاب فرو می برند و برای لعاب دادن ظروف بزرگی شیء را روی ظرف حاوی لعاب نگاه داشته و با ظرف دیگری لعاب را روی شیء می ریزند. قشر لعاب باید در کلیه ی نقاط ظرف  به یک اندازه باشد. همچنین کلیه ی اشیائی که باهم در کوره قرار می گیرد ،بایستی حتی المقدور دارای قشر لعاب یم اندازه باشد در غیر این صورت اشیایی که کمتر لعاب خورده زودتر و ظرفی که لعاب بیشتری خورده دیرتر پخته می شود. البته چون در کار لعاب دادن نمی توان صد در صد قشر لعاب را در کلیه ی اشیاء به یک اندازه در آورد، اشیائی را که لعاب بیشتری به خو د گرفته هنگم پخت د رمحلی نزدیکتر به آتشدان کوره قرار می دند. همچنینن در بسیاری از نقاط ایران که کار سفالگری درآنها رواج دارد صنعتگران دست ساخته های خود را به صورت منقوش عرضه می کنند. برای نقاش ی روی سفال دو روش وجود دارد : نخست نقاشی روی لعاب که « رورنگی » نامیده می شود و دیگر نقاشی زیر لعاب که « زیر رنگی » نام دارد.

درنقاشی به طریقه زیر رنگی پس از پخت اول سفال، نقوش دلخوه را با رنگهای مورد نظر که همانند لعابهای رنگی با اکسیدهای فلزات مختلف ساخته می شود بر روی آن به وجود آورده ، سپس روی تمام سطوح داخلی  و خارجی ظرف را با یک لعاب بی رنگ میپوشانند و چون نقاشی ها  زیر لعا ب قرار می گیرد.اصطلاحاً آن را نقاشی زیر رنگی می نامند.درجه ی حرارت لازم برای پختن سفال در این مرحله هزار درجه ی سانتیگراد به مدت هشت تا ده ساعت است . در نقاشی به طریقه ی رورنگی ، نقاشی روی لعاب قرار می گیرد و پس از لعاب کاری و پختن لعاب ، روی آن را نقاشی می کنند این نوع نقاشی ساده تر از نقاشی زیررنگی است، زیرا اگر نقشی به اشتباه زده شود به راحتی قابل پاک کردن است ولی بدیهی است که دوام نقاشی زیر رنگی را ندارد. درجه ی حرارتی که برای پختن نقوش ترسیم شده در  این شیوه مورد نیاز است به نسبت نوع رنگ از 400 درجه تا 800 درجه ی سانتیگراد و به مدت چهار تاهشت ساعت در تغییر است.